सागर मन्थन

सागर मन्थन

Story Source: भागवत पुराण

Murli Date: NA

Story in Hindi:

सागर मन्थन

एक बार इन्द्र का राज्य, उनके द्वारा ऋषि दुर्वासा का निरादर होने से नष्ट हो गया था। वे भगवान विष्णु के पास गये। उन्होंने इन्द्र को क्षीर-सागर मंथन करने और उसमें असुरों की सहायता लेने की सलाह दी ताकि वह (इन्द्र) और देवता अमृत पाने के भागीदार हो सकें, जो उन्हें अमर बनायेगा और खोया हुआ राज्य वापिस मिलने में सहायता करेगा। विष्णु की सलाह के अनुसार देवतागण असुरों के पास गये। अन्त में वे सब क्षीर-सागर का मन्थन करने के लिए राज़ी हो गये। इस काम के लिए उन्होंने मन्दराचल पर्वत और महान सर्प वासुकी की मदद ली। नाग देवता वासुकी को रस्सी की जगह और पर्वत मन्दराचल को मथानी की जगह काम में लिया गया। जब समुद्र का मन्थन चल रहा था तो कई प्रकार की अद्भुत- अद्भुत सम्पदा समुद्र से बाहर आयी।
सबसे पहले आने वाला हलाहल अर्थात्‌ भयंकर विष था जिसने पूरे विश्व को निगलकर नष्ट करने की धमकी दी। जब कोई भी इस विष को लेने को तैयार नहीं हुआ तो शिव जी उसे स्वीकार करने के लिए आगे बढ़े। उसके बाद कामधेनु (इच्छा पूर्ण करने वाली गाय), उच्चैश्रवा (सफेद घोड़ा), एरावत (सफेद हाथी), कौस्तुभमणि (एक दुर्लभ हीरा), कल्पवृक्ष (इच्छा पूर्ण करने वाला वृक्ष), लक्ष्मी (धन की देवी), वरुण और आखिर में आयुर्वेदाचार्य धन्वन्तरी अपने कुशल हाथों में अमृत पात्र लिये बाहर आये। आखिरी वस्तु को छोड़कर बाकी सब देवों और असुरों में बाँटी गई। अमृत आखिरकार विष्णु की एक चाल से (अभिनय द्वारा) देवताओं में ही बाँटा गया। उन्होंने मोहिनी का रूप धारण कर राक्षसों को छला और मोहित किया जिससे वे थोड़ी देर के लिये अमृत के बारे में भूल गये। तब तक विष्णु जी देवताओं को अमृत बाँटते रहे और वे लेते रहे। अमृत के असर से देवता न केवल अमर हुए बल्कि उन्होंने राक्षसों को भी हरा दिया।

आध्यात्मिक भाव: – यह कथा, एक मानव आत्मा के उच्च स्थान प्राप्त करने के आध्यात्मिक पुरुषार्थ का वर्णन करती है। निराकार शिव बाबा द्वारा दिये गये ज्ञान की एक समुद्र से तुलना की गई है। जब कोई समुद्र की गहराई में जाता है तो उसे हीरे, माणिक मिलते हैं। उसी तरह जब कोई ज्ञान के सागर की गहराई में जाता है और मन्थन करता है तो उसे कई अमूल्य आध्यात्मिक रहस्य मिलते हैं। पर्वत मन्दराचल एकाग्रता और दृढ़ता को दर्शाता है। मन्धरा शब्द में दो शब्द हैं – मन (अर्थात् दिल) और धार (एक सीधी लकीर) जिसका मतलब मन को एक धार में अर्थात् एक टिक, एकरस स्थिति में स्थित रखना, संलग्न करना। कहा गया है कि मन्दराचल पर्वत को विष्णु जी ने कछुवा बनकर अपनी पीठ पर रोक कर रखा था। यहाँ कछुए का अर्थ इन्द्रियों से है। एक राजयोगी को अपनी इन्द्रियों को जब जरूरत हो तभी काम में लाना चाहिए और जब चाहे तब समेट लेना चाहिए। महान सर्प वासुकी इच्छा को दर्शाता है। राजयोगी को अपनी सभी इच्छायें बुद्धि से नियन्त्रित करनी चाहिए। पुरुषार्थ की शुरूआत में आत्मा जिस दुःख और दर्द से गुज़रती है उसका चित्रण हलाहल करता है। जब विपरीत ताकतों से मन का तेज़ मन्थन होता है तो तेज़ पीड़ा और अन्दर की अशान्ति बाहर आती है। ब्राह्मण जीवन की प्रारंभिक अवस्थाओं में मन सभी प्रकार की प्रतिक्रियाओं, इच्छाओं और आवेगों को बाहर निकालता है ताकि वह उनसे ठीक से काम ले सके परन्तु जब कोई सच्चाई के साथ आन्तरिक हलचल (हलाहल) का सामना करता है तो वही मास्टर शिव है। जब एक ब्राह्मण आत्मा इन सभी स्थितियों को पार कर ज्ञान की गहराई में जाती है तो वह आध्यात्मिक रहस्यों को समझ सकती है, जैसे कि लक्ष्मी, कल्पवृक्ष, कामधेनु इत्यादि के बारे में। आखिर में ब्राह्मण आत्मा निरन्तर पुरुषार्थ और ज्ञान (अमृत) के फल से भविष्य में उच्च स्थान प्राप्त करती है, पूजनीय बनती है और आत्म ज्ञान से सतयुग में अमर हो जाती है।

Story in English:

Sagara Manthan

Once Indra (the king of deities) lost his kingdom due to the disrespect he showed towards sage Durvasa. He approached Lord Vishnu who advised him to seek the help of the demons for churning the ocean of milk (ksheer sagar) so that he and the deities could drink the Amrita (nectar) which would make them immortal and help them regain their lost kingdom. As per Vishnu’s advice, the deities approached the demons and they all agreed in the end to churn the ocean of milk. They sought the help of Mountain Mandhara and the great Snake Vasuki for this purpose. Vasuki, the snake god, was used as the rope and Mandhara, the mountain was used for churning the ocean. While they were churning this great ocean, Lord Vishnu assumed the form of a tortoise and ensured that the Mandhara didi not sink. While the churning was going on several wonderful objects came out of the ocean.
The first to come out was halahal, the deadly poison, which threatened to engulf the world and destroy it. While no one was willing to accept the poison, Lord Shiva came forward to accept it. Then came Kamadhenu (the wish fulfilling cow), the Ucchaisrava (the white horse), Airavata (the white elephant), Kaustubhamani (a rare diamond), Kalpavriksha (the wish fulfilling tree), Lakshmi (the goddess of wealth), Sura or Varuni (the goddess of wine), and finally Dhanvantari (the divine physician) with the vessel of Amrita in his skilful hands. These objects except the Amrita were divided equally between the deities and the demons. The nectar of immortality was of course finally denied to the demons and was distributed among the gods only, through a fine act of trickery enacted by Lord Vishnu, who assumed the form of Mohini to mesmerize the demons and make them forget temporarily all about the Amrita. While, Vishnu went on distributing it amongst the gods who drank it. Because of the effects of Amrita, they not only became immortal but also defeated the demons and regained their kingdom.

Spiritual Significance: – The story represents the spiritual endeavour of a human soul to claim the high status through Purushartha (effort). The knowledge given by the incorporeal God Father Shiva is compared to an ocean. When one goes deep into the sea, they can get gems and diamonds. Similarly, when one churns and goes deep into the Ocean of Knowledge, he comes to know the deeper Spiritual secrets and a greater depth and understanding of Shiv Baba’s knowledge. Mandhara, the mountain stands for concentration and stability. The word “mandhara” contains two words “man” (mind) and “dhara” (a single line) which means holding the mind in one line or one state. This is possible only during mental concentration. The mountain mandhara was held by Lord Vishnu as a tortoise. The tortoise here stands for the withdrawal of the senses like a tortoise. Similarly, a Rajayogi also should be able to use his sense organs when necessary. When senses are not required, he should become introvert, detached from the sense organs and stable in Baba’s remembrance. The great serpent Vasuki stands for desire. A Rajayogi should control all his desires by using Baba’s knowledge and focussing on the attainments after becoming Baba’s child. The halahal represents the vices, the suffering and the pain, which are essential part of life of every human being today, starts leaving us when we do intense churning of Baba’s knowledge. In the initial stages of the Brahmin life, the mind throws out all kinds of reactions, desires, and impulses out into the open so that we come to know about them and deal appropriately. The one who understands the interplay between the mind, intellect and sanskaras knows how to cope up with the inner turmoil (halahal) using Baba’s knowledge. When a Brahmin soul crosses all these stages and goes deep into the knowledge, he can understand the spiritual secrets i.e., about Lakshmi, Kalpavriksh, Kamamdhenu etc. Finally, the Brahmin soul, as a result of his continuous effort and knowledge (Amrita), becomes soul conscious and worship worthy and attains higher status in Sat Yuga . Thus, due to the continuous effort of Baba’s knowledge, remembrance, dharna and Godly service made by the Brahmin souls at the confluence age, they will go to Sat Yuga as deity souls where they will be immortal.

Story in Telugu:

సాగర మథనము

దుర్వాస మునిని అవమానపరిచిన కారణంగా ఇంద్రుడు తన రాజ్యాన్ని కోల్పోతాడు. ఇంద్రుడు విష్ణువు వద్దుకు వెళ్ళి అతని సహాయమును అర్ధిస్తాడు. అప్పుడు విష్ణువు క్షీర సాగర మథనము చేయమని, అలా చేసినప్పుడు వచ్చే అమృతము దేవతలను అమరులుగా చేస్తుందని, దాని ద్వారా ఇంద్రుడు పోగొట్టుకున్న రాజ్యాన్ని తిరిగి పొందవచ్చునని, ఈ కార్యానికి రాక్షసుల సహాయము కోరమని సలహా ఇస్తాడు. విష్ణువు సలహా మేరకు దేవతలు రాక్షసుల వద్దకు వెళ్ళి వారి సహాయాన్ని కోరుతారు. రాక్షసులు ఇందుకు ఒప్పుకుంటారు. మందర పర్వతాన్ని మరియు వాసుకీ సర్పాన్ని కూడా దేవతలు సహాయం అర్ధిస్తారు. వాసుకీ సర్పము మథనమునకు తాడుగా, మందర పర్వతము మథనమునకు కవ్వంగా ఉపయోగించారు. క్షీర సాగర మథనము ప్రారంభమయింది. సాగర మథనము జరుగుతున్నప్పుడు విష్ణువు కూర్మావతారమెత్తి మందర పర్వతము మునిగిపోకుండా ఆపుతాడు. క్షీర సాగర మథనము జరుగుతున్నప్పుడు ఎంతో అద్భుతమైన సంపద బయటకువస్తుంది.
మొట్టమొదట వచ్చినది హాలాహలము (విషము). అది ప్రపంచమునే నాశనము చేస్తుందేమో అన్నంత భీభత్సము సృష్టించింది. దానిని స్వీకరించటానికి ఎవ్వరూ సిద్ధముగా లేనప్పుడు శంకరుడు దానిని తన కంఠంలో నిలుపుతాడు. ఆ తర్వాత వచ్చినవి – కామధేనువు (కోరికలను తీర్చు అవు), ఉచ్చైశ్రవ (తెల్లని గుర్రము), ఐరావతము (తెల్లని ఏనుగు), లక్ష్మీ దేవి, సురము లేదా వరుణి మరియు ధన్వంతరి (ఆయుర్వేదాచార్యుడు) తన చేతులలో అమృతము తీసుకుని వస్తాడు. అమరత్వమును ప్రసాదించగలిగే అమృతమును రాక్షసులకు అందకుండా ఉండేలా, విష్ణువు అతని మాయాజాలంతో, మోహిని రూపమెత్తి రాక్షసులు అమృతము గురించి మర్చిపోయేలా చేస్తాడు. ఆ సమయంలో విష్ణువు అమృతమును దేవతలందరికీ పంచి పెడ్తాడు. దీని కారణముగా దేవతలు అమరులు కావడమే కాకుండా రాక్షసులను ఓడించగలుగుతారు.

ఆధ్యాత్మిక రహస్యము: – మానవాత్మ ఉన్నత పదవిని పొందుటకు చేయు ఒక ఆధ్యాత్మిక కార్యానికి ఈ కథ తార్కాణము. శివబాబా వినిపించే జ్ఞానము సాగరముతో సమానము. ఈ జ్ఞాన సాగరాన్ని మథించినప్పుడు అనగా విచార సాగర మథనము
చేసినప్పుడు అనేక జ్ఞాన విషయములు అర్థమవుతాయి. మంథర పర్వతము ఏకాగ్రతకు, నిశ్చలత్వమునకు గుర్తు. మంధర అను
పదములో రెండు పదాలు ఉన్నాయి – మన్‌ (మనసు) మరియు ధార (ఒక గీత) అనగా మనసును ఒకే స్థితిలో ఏకరస స్థితిలో నడిపించుట. వాసుకీ సర్పము కోరికలకు గుర్తు – అనగా బుద్ధి ద్వారా కోరికలను నియంత్రించుకోవడము అని అర్థం. మంథర పర్వతము మునిగిపోతున్నప్పుడు విష్ణువు తాబేలు రూపములో వచ్చి కాపాడాడు అని అంటారు. ఇక్కడ తాబేలు సంకీర్ణ శక్తికి నిదర్శనము. ఎలా అయితే తాబేలు తన కర్మేంద్రియాలన్నిటినీ డిప్పలోకి తీసుకొనిపోయి తనను తాను సురక్షితముగా ఉంచుకోగలుగుతుందో అలాగే ఒక రాజయోగి తన ఇచ్ఛానుసారంగా కర్మేంద్రియాల ద్వారా కర్మ చేయాలి మరియు విదేహీ మరియు శాంతి స్థితిలో స్థితి కాగలగాలి అంటే జ్యోతిస్వరూపుడైన శివ పరమాత్మ వినిపించే జ్ఞాన సాగరమును ఏకాగ్రతతో, నిశ్చలత్వముతో, నియంత్రించుకునే శక్తి మరియు సంకీర్ణ శక్తితో మథించినప్పుడు ఆధ్యాత్మిక రహస్యములు అర్థమవుతాయి. ఈశ్వరీయ మార్గంలో అడుగు పెట్టిన మానవాత్మ పురుషార్థము ఆరంభములో అతని మనసు ఎన్నో రకముల చెడు ఆలోచనలు, ఎప్పుడూ రాని వికల్పములు, కోరికలు (కాలకూట విషము ఉద్భవించుట) వస్తాయి. కానీ శంకరుడు విషమును తన కంఠములో దాచుకోగలిగినట్లు ఎవరైతే వికారములకు, వికల్పములకు ప్రలోభపడకుండా వాటిని జయిస్తారో వారే నిజమైన శంకరులు. జ్ఞానములో ఎంతెంత లోతుగా వెళ్తూ ఉంటారో అంతంత ఆధ్యాత్మిక రహస్యములు అనగా లక్ష్మి, కల్ప వృక్షము, కామధేనువు మొదలైనవి అర్థమవుతాయి. జ్ఞాన సముపార్జన (అమృతము సేవించుట) చేసుకున్న బ్రాహ్మణ ఆత్మలు సత్యయుగములో ఆత్మాభిమానిగా, పూజ్య దేవీ దేవతలుగా జన్మిస్తారు. ఆత్మ జ్ఞానము ఉన్న కారణంగా వారు అమరులవుతారు.

Skip to content